15 лютага 2021

Эдвард Тарлецкі: «Калі пабачыў гвалт, які адбываецца ў Беларусі, адчуў боль і абурэнне»

2 084
Изображение: Дарья Данилович
© Дарья Данилович
У цэнтры Стакгольму персона ў драг-вобразе шые з белай і чырвонай тканіны сцяг, распускае швы і сшывае тканіну зноў і зноў… Гэта Эдвард Тарлецкі (ака мадам ЖуЖу), піянер беларускага гей-руху канца 90-х - пачатку 2000-х. Сумесна з мастачкай Людмілай Хрыстэсевай яны арганізавалі серыю мастацкіх акцый у падтрымку народу Беларусі.

Эдвард Тарлецкі — арганізатар першых вулічных ЛГБТ-акцый у Мінску, выдаваў часопіс ЛГБТ-супольнасці FORUM LAMBDA, неаднаразова спрабаваў зарэгістраваць грамадзкую і праваабарончую ЛГБТ-арганізацыю, але безвынікова. Быў вымушаны з’ехаць з Беларусі ў 2008 годзе праз пераслед уладаў. Да 2018 году жыў ва Ўкраіне. Цяпер жыве ў Швецыі.

Сёння мы сазваніліся з Эдвардам — я з Кіеву, а ён з Стакгольму — каб пагаварыць пра Беларусь.




Эдвард Тарлецкі: «Калі пабачыў гвалт, які адбываецца ў Беларусі, адчуў боль і абурэнне»© Дарья Данилович


Наста Базар: Вітаю, Эдвард. Для пачатку распавядзі, калі ласка, чаму ты з’ехаў з Беларусі і ці быў за гэты час на радзіме?

Эдвард Тарлецкі: У 2008 годзе на мяне была заведзена крымінальная справа і паводле абвінавачвання мяне трэба было лячыць у псіхічнай клініцы. Я з’ехаў ва Ўкраіну, спрабаваў атрымаць там дазвол на жыхарства, але не атрымаў і праз дзесяць год быў вымушаны ехаць некуды далей. Згодна канвенцыі ААН я быў прызнаны ўцекачом і цяпер жыву ў Швецыі. У Беларусі я не быў 13 гадоў.

Н.Б.: Як ты ўспрымаеш тое, што адбываецца цяпер у Беларусі?

Э.Т.: Я, вядома, перажываю. У мяне ёсць сваякі і сябры ў Беларусі. Калі пабачыў гвалт, які зараз адбываецца ў Беларусі, адчуў боль і абурэнне. Боль за людзей, якія выходзяць і змагаюцца, рызыкуюць сваім жыццём. І абурэнне, што няма магчымасці асудзіць злачынцаў і спыніць гвалт.

Н.Б.: Што ты адчуў, пабачыўшы квір-калону падчас беларускіх мірных пратэстаў?

Э.Т.: Квір-калонна была вельмі прыгожая. Малайцы, што знайшліся смелыя людзі, асабліва ўлічваючы ўзровень нецярпімасці грамадства. Мець вясёлкавы сцяг — гэта значыць яшчэ больш, чым астатнія, рызыкаваць сваім здароўем і жыццём. Тыя людзi, якія зараз чыняць гвалт, я ведаю, якія яны, і яны не ўчора сталі такімі, ужо пакаленні змяніліся, школа таварыша Дзяржынскага жыве далей. За гомасэксуальнасць могуць пакараць нават больш жорстка, чым калі ты размаўляеш па-беларуску. А калі і па-беларуску размаўляеш, а яшчэ і гей ці лесбіянка, то агрэсія нашмат большая.

Таму я лічу, што калі квір-калона была напачатку маршаў — гэта было прыгожа і важна, але думаю, што цяпер выходзіць з вясёлкавым сцягам не трэба. Людзі, якія выйшлі ў квір-калоне, — малайцы. Асабліва калі глядзець праз фільтр, які ўсталяваўся ў Беларусі, то гэта проста героі. Але цяпер, калі ўжо вядома, якая гэта сістэма і на што здольная гэта ўлада, пра смерць Рамана Бандарэнкі, у якой удзельнічалі чыноўнікі вышэйшага рангу, гэта ўжо пытанне жыцця. Напрыклад, чалавек, які выходзіў і змагаўся, атрымаў інваліднасць, таму што яго збілі, альбо яго ўвогуле забілі і ён нават не ўбачыць зменаў, за якія змагаўся… Што яму гэтыя змены? Гэта не такая дыктатура, як у лацінскай амерыцы, дзе забівалі людзей, але гей-тусоўкі дазваляліся. Тут зусім іншая дыктатура, для якой пытанне існавання правоў геяў і лесбіянак увогуле не ўзнікае.

© Дарья Данилович


Н.Б.: Але сэнс квір-калоны быў у тым, што, калі мы зараз не заявім пра свае правы, не скажам, што мы з самага пачатку рэвалюцыі прымаем у ёй актыўны ўдзел, то потым нам нашыя правы ніхто не дасць.

Э.Т.: Часам арганізацыям і лідэрам здаецца, што іх магчымасці значна большыя, што гэта менавіта іх дзейнасць прывяла да таго, што палепшылася заканадаўства. Ва Ўкраіне, напрыклад, антыдыскрымінацыйнае заканадаўства з’явілася не толькі дзякуючы арганізацям, якія прасоўвалі гэтую павестку. Такое было патрабаванне ад Еўразвязу.

Не думаю, што, калі дэмакратыя пераможа, будуць высвятляць, ці будзем мы зараз дапамагаць нейкай групе ў залежнасці ад таго, дапамагалі яны нам у рэвалюцыі ці не. Такога не будзе. З’явяцца розныя правы, пачне паважацца антыдыскрымінацыйная ідэя і г.д.

Н.Б.: Мне тут цікава яшчэ паслухаць пра твой досвед правядзення акцый у канцы 90-ых, таму што, калі я ўпершыню пабачыла фоткі з гэтых акцый, то здзівілася, што такое ўвогуле было магчыма.

Э.Т.: Калі мы рабілі пікеты са сцягамі, акцыі, выходзілі на вуліцу ці дэманстрацыі праводзілі — тады быў трошку іншы час, у канцы 90-ых, у людзей было больш веры, што Лукашэнкі пасля наступных выбараў не будзе. І міліцыя сябе таксама па-іншаму паводзіла. Там яшчэ было шмат ідэйных людзей, для якіх закон быў першасным. А цяпер збудавалася сталая злачынная сістэма, механізм працуе, як гадзіннік. Тады гэты механізм яшчэ толькі пачынаў будавацца, чыноўнікі ўвогуле не ведалі, што рабіць з правамі ЛГБТ.

© Дарья Данилович


Напрыклад, калі мы падавалі заяву на рэгістрацыю арганізацыі, у статуце было адкрыта напісана, што гэта за арганізацыя, з намі абмярковалі пункты ў статуце, хіхікалі ў Мінюсце, але размаўлялі. І павінны ўжо былі зарэгістраваць, нават пасведчанне паказвалі, але потым «здарыўся цуд» і нам адмовілі. Тады мы арганізавалі пікет у знак пратэсту. Гэта была наша першая акцыя. Мы хацелі правесці яе каля Міністэрства юстыцыі, але нам не дазволілі, указалі іншае месца, там, дзе зараз стаіць помнік Адаму Міцкевічу. І вось, мы атрымалі дазвол на пікет, намалявалі плакат, прыехалі, сталі. Стаялі, раздавалі ўлёткі. Было ўсё спакойна — журналістка і праваабаронца Любоў Лунёва была і адзін міліцыянер пільнаваў, бегаў, раіўся кожную хвіліну па рацыі з кіраўніцтвам, што ж далей. Нам быў выдзелены час — адна гадзіна. І мы стаялі гадзіну, ніякай агрэсіі з боку людзей не было, толькі сталы мужчына абураўся: «Что вам беларусский язык, зачем он вам нужен?» Бо плакаты і ўлёткі былі па-беларуску. Іншых прэтэнзій у яго не было.

Н.Б.: Як агулам у той час у Беларусі ставіліся да ЛГБТК-супольнасці?

Э.Т.: Ставіліся кепска. І білі, і забівалі. Зянон Пазняк расказваў, якія беларусы талерантныя, але гэта не так, вядома. Складана было. А што зараз? Талерантныя?

Н.Б.: Гамафобіі стала болей, бо людзі сталі больш пра гэта гаварыць і больш разумець.

Э.Т.: Гамафобія стала больш публічнай. Гэта натуральны працэс.

Н.Б.: А як ты цяпер падрымліваеш беларусак і беларусаў?

Э.Т.: Падтрымліваю словам і справаю. Летась зладзілі некалькі публічных арт-перфомансаў у Стакгольме. Гэта нашы сумесныя праекты з мясцовай мастачкай, якую завуць Людміла Хрыстэсева, яна родам з Магілёва. Мы шылі беларускі сцяг. Шылі яго ў некалькіх месцах у цэнтры горада і на квір-фестывалі. Фестываль квір-кіно праводзіцца ў Стакгольме штогод, і сёлета ў праграме быў наш выступ. Нас запрасілі, каб прыцягнуць увагу да падзеяў у Беларусі. Мы прысвяцілі гэты перформанс Віцы Біран, якая ў той момант была зняволеная.

© Дарья Данилович


Яшчэ мы рабілі інсталяцыю «Ідэалагічна няслушны парадак сушкі бялізны». Расказвалі, што ў Беларусі пераследуюць не толькі за гістарычны сцяг, але і за бялізну, якую людзі вывешваюць на балконах ці на вуліцы ў адпаведных колерах. Мы вазілі інсталяцыю з вопраткі ў белых і чырвоных спалучэннях па цэнтры Стакгольма з інфармацыяй, што гэта значыць. Людзі падыходзілі, чыталі, распытвалі. Некаторыя казалі, што ведаюць, што ў Беларусі адбываецца, падтрымлівалі — шведы ўвогуле вельмі добра інфармаваныя, тут часта гавораць пра Беларусь у папулярных медыях. І палітыкі пра гэта кажуць.

Н.Б.: Ты праводзіш свае акцыі менавіта ў драг-вобразе — гэта штосьці для цябе значыць?

Э.Т.: Гэта мая гуманітарная місія. Давесці да людзей пэўную інфармацыю. А такі персанаж як мадам ЖуЖу прыцягвае ўвагу хутчэй і на больш працяглы час. Сучаснага чалавека цікавяць незвычайныя рэчы.

Н.Б.: У Стакгольме на мадам ЖуЖу рэагуюць станоўча?

Э.Т.: Так, для шведскага грамадства гэта нармальны вобраз. Гэта быў не першы раз, калі я ў «форме» вандрую па горадзе. Ніякай агрэсіі. Напэўна, справа ў тым, што тут першы закон супраць гвалту над дзецьмі быў прыняты ў 1974 годзе. Можна сказаць, што амаль тры пакаленні шведаў выраслі нябітыя бацькамі.

Н.Б.: Як ЛГБТК-супольнасць у 90-я гады ўключалася ў пратэстныя ці праваабарончыя рухі? Ці супрацоўнічалі, напрыклад, з «Вясной» або гэта быў асабісты ўдзел ад кожнага?

Э.Т.: Было мала людзей, якія маглі прыйсці на пікет і адкрыта заявіць пра сваю пазіцыю, бо гэта было небяспечна. Супраца з арганізацыямі трымалася ў асноўным на асабістых кантактах. Арганізацыі таксама асабліва не дэкларавалі, што падтрымліваюць ЛГБТК-супольнасць. Але былі і такія, хто ўключалі ў свае справаздачы супрацу з намі. Калі я ўзначаліў Беларускую лігу Лямбда [кам.рэд.: беларуская ЛГБТ-арганізацыя, якая існавала з 1998 па 2004 гг.] некаторыя былі вельмі напалоханыя — нават прапанавалі мне аб’явіць, што я «ніякі не гей, а проста стварыў арганізацыю».

© Дарья Данилович


Н.Б.: Не плануеш вяртацца?

Э.Т.: Пакуль не зменіцца сітуацыя, не. Я паехаў у Кіеў, бо думаў, што паехаў ненадоўга. Што вось адбудуцца наступныя выбары, і, можа, нешта пачне змяняцца, і ў судовых справах супраць мяне я змагу дабіцца справядлівасці. Я пабачыў, што нічога не мяняецца, людзей і далей гэта ўсё задавальняла.

Тут кожны сам выбірае — змірыцца і не звяртаць увагі на гамафобію, небяспеку, займацца сваімі справамі, як у часы маёй маладосці, калі мы палохалі беларускае грамадства вясёлкавымі сцягамі, альбо маеш права ператварыць сваё жыццё ў бясконцую рэвалюцыю, барацьбу і змаганне, цяпер ужо з рызыкай быць забітым у Беларусі. Альбо з’яжджаеш у больш камфортную краіну… Але ў любым разе, час мяняе ўсё і ўсіх.

Н.Б.: Ці сумуеш па радзіме?

Э.Т.: Не, не сумую.

Н.Б.: А сябры, сяброўкі блізкія?

Э.Т.: Некалі я з’яжджаў з радзімы надоўга. І тады быў толькі тэлефон, па пошце лісты слалі, я не ведаў, што там адбываецца з людзьмі, якія былі мне блізкія. А цяпер ёсць інтэрнэт, сацсеткі, можна кожны дзень мець эфект прысутнасці.

Н.Б.: Чым займаешся ў Стакгольме?

Э.Т.: Зараз шыю строі для дзяцей.

Н.Б.: Што б хацеў перадаць ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі?

Э.Т.: Ябіцеся часцей. Сэксам займайцеся. Табе хачу пажадаць дабрабыту і рэалізацыі творчых поспехаў.
Наста Базар для MAKEOUT